ปญหาการผดสญญาจาก Smart Contract ในธรกรรมE-Commerce และแนวทางการเยยวยาตามกฎหมายแพงและพาณชยไทย

Abstract

เอกัตศึกษานี้ศึกษาปัญหาการผิดสัญญาในธุรกรรมพาณิชยกรรมอิเล็กทรอนิกส์ (E-Commerce) อันเกิดจากการนำ สัญญาอัจฉริยะ (Smart Contract) มาใช้เป็นกลไกดำเนินการตามเงื่อนไขโดยอัตโนมัติ แม้ช่วยเพิ่มประสิทธิภาพและความน่าเชื่อถือของธุรกรรม แต่ในทางปฏิบัติกลับปรากฏข้อพิพาทเมื่อผลลัพธ์ในทางเทคนิค เบี่ยงเบนจากวัตถุประสงค์ที่แท้จริงแห่งมูลหนี้ โดยเฉพาะในสัญญาการให้บริการเกี่ยวกับ การชำระเงิน การเก็บรักษาสินทรัพย์เพื่อรอปฏิบัติตามสัญญา (escrow) และการคืนเงิน (refund) ที่ผู้ใช้มักคาดหวังความยุติธรรมและการแก้ไขได้เมื่อเกิดความผิดพลาดของระบบ ปัญหานี้จึงสะท้อนช่องว่างระหว่าง Code กับ Judgment กล่าวคือ การที่โค้ดทำงานได้ไม่จำเป็นต้องหมายความว่าผลนั้นเป็นธรรม วิธีการศึกษาเอกัตศึกษา เป็นการวิจัยโดยใช้วิธีวิจัยเอกสาร รวบรวมข้อมูลอย่างเป็นระบบจากแหล่งข้อมูลต่างๆ โดยเน้นการศึกษาตัวบทกฎหมายไทยที่เกี่ยวข้องโดยตรง ได้แก่ ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ และ พระราชบัญญัติว่าด้วยธุรกรรมทางอิเล็กทรอนิกส์ พ.ศ. 2544 ควบคู่กับการศึกษาคำพิพากษาต่างประเทศเพื่อทำความเข้าใจแนววินิจฉัยในข้อพิพาทจริง โดยใช้คดี B2C2 Ltd v Quoine Pte Ltd เป็นกรณีศึกษาในส่วนของสิงคโปร์จากนั้นนำข้อมูลเข้าสู่กระบวนการวิเคราะห์ด้วยการตีความตัวบทกฎหมายและการวิเคราะห์เชิงเปรียบเทียบเพื่อสังเคราะห์เป็นข้อเสนอแนะ ทั้งนี้ เอกัตศึกษานี้จำกัดขอบเขตการศึกษาในมิติทางกฎหมายของธุรกรรมดังกล่าว ไม่ครอบคลุมประเด็นเทคนิคเชิงลึกของการเขียนโปรแกรมบล็อกเชน และไม่ก้าวล่วงไปถึงความรับผิดทางอาญาหรือกฎหมายพิเศษอื่น ผลการศึกษาพบว่า กฎหมายสัญญาไทยยังสามารถทำหน้าที่เป็นกลไกควบคุมความเป็นธรรมเหนือข้อจำกัดของระบบอัตโนมัติได้ โดยแกนสำคัญอยู่ที่การวินิจฉัยว่า เมื่อระบบทำงานไปแล้ว ผลนั้นตรงตามวัตถุแห่งหนี้ คุณภาพ และสาระสำคัญที่ตกลงหรือไม่ หากไม่ตรง ย่อมเข้ากรอบไม่ชำระหนี้ให้ต้องตามความประสงค์อันแท้จริงแห่งมูลหนี้ และเปิดทางให้เรียกค่าเสียหายภายใต้กรอบมาตรา 213–222 โดยเฉพาะมาตรา 215 และหลักเกณฑ์ค่าเสียหายตามมาตรา 220–222 อย่างไรก็ตาม ความยากในบริบท Smart Contract คือภาระพิสูจน์และการประเมินความคาดหมายได้ของความเสียหายที่ซับซ้อนขึ้นจากการพึ่งพา oracle และข้อมูลภายนอกเมื่อพิจารณาเชิงเปรียบเทียบ พบว่าแนวทางต่างประเทศทำให้กลไกจัดการปัญหา และความยืดหยุ่นของการเยียวยา โดดเด่นขึ้น เช่น สิงคโปร์ให้ความสำคัญกับการแจ้งความผิดพลาดโดยเร็วและการคืนสิ่งที่ได้รับเพื่อไม่ให้ได้ประโยชน์จากความผิดพลาด ขณะที่สหรัฐฯ เน้นบทบาทศาลในการใช้ equitable remedies เช่น rescission reformation injunction เพื่อหยุดความเสียหายต่อเนื่องหรือปรับผลให้สอดคล้องกับเจตนาร่วมและความเป็นธรรมในข้อเสนอแนะ เอกัตศึกษาเสนอให้พัฒนาหลักเกณฑ์ไทยให้ชัดในสองมิติ ได้แก่ (1) การจัดสรรความรับผิดตามระดับบทบาทและการควบคุม โดยหลักคู่สัญญายังคงเป็นผู้รับผิดหลักและควรมีหน้าที่แจ้ง ปัญหาและร่วมกันฟื้นฟูให้กลับสู่ฐานะเป็นธรรม ขณะเดียวกันแพลตฟอร์มควรร่วมรับผิดเมื่อมีบทบาทมากกว่าคนกลางหรือควบคุมกลไกสำคัญของระบบและ (2) การยกระดับมาตรการเชิงป้องกัน มาตรการเยียวยาที่จับต้องได้ โดยสนับสนุนให้มีเงื่อนไขที่มนุษย์อ่านเข้าใจได้ในธุรกรรมผู้บริโภค ระบุความสัมพันธ์กับโค้ดอย่างชัดเจน รวมถึงมาตรฐานขั้นต่ำด้านการเปิดเผยข้อมูล เช่น เงื่อนไขการคืนเงิน จุดที่โค้ดจะปล่อยเงิน ข้อจำกัดการแก้ไข และความเสี่ยงจาก oracle เพื่อลดข้อพิพาทได้มากขึ้น